ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਵਚਿਤਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ । ਰਚਨਹਾਰ ਆਪ ਸੁੰਦ੍ਰਾਵਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਅਤੀਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨ-ਮੋਹਣੀ ਹੈ । ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਕਰਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਕੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੱਚ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੱਚੀ ਧਰਮਸਾਲ ਹੈ ।
ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਵ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਦੀ ਹਰੇਕ ਵਸਤੂ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਵੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ— ਇਹ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ਸੱਚੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਈਸ਼ਵਰੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਪਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਛਿਨ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸਦਾ ਰੂਪ ਵਟੀਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਸਣਹਾਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ-ਪਸਾਰਾ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਚਲਾਇ ਮਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:
ਸਮ ਸੁਪਨੈ ਕੈ ਇਹੁ ਜਗੁ ਜਾਨੁ ॥
ਬਿਨਸੈ ਛਿਨ ਮੈ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ ॥੧॥
[ਬਸੰਤੁ ਮਹਲਾ ੯]
ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ ॥
[ਸਲੋਕ ਮ: ੯]
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਜਗਤ ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਰੈਨਾਈ ॥੨॥੧॥
[ਸਾਰੰਗ ਮ:੯]
ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਹੈ ਜੈਸੇ ਸੁਪਨਾ ਬਿਨਸਤ ਲਗਤ ਨ ਬਾਰ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
[ਸੋਰਠਿ ਮ:੯]
ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾ ਸਚਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੀਂਦਰ ਉਘੜਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਐਵੇਂ ਖ਼ਿਆਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਏਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਥਿਰ ਭਾਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦਰ ਖੁਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ।
ਸੰਸਾਰ ਧੂਏਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ:
ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ ॥
[ਬਸੰਤ ਮ:੯]
ਸੰਸਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਤ ਹੈ:
ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ ॥
ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ ॥੨੫॥
[ਸਲੋਕ ਮਃ: ੯]
ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ:
ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਜੈਸੇ ਬਸੁਧਾ ਕੋ ਰਾਜੁ ਹੈ ॥੧॥
ਬਾਰੂ ਭੀਤਿ ਬਨਾਈ ਰਚਿ ਪਚਿ ਰਹਤ ਨਹੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ ॥
[ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਮਃ ੯ / ਸੋਰਠਿ ਮ:੯]
ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਥਿਆ ਹੈ:
ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਝੂਠੋ ਇਹੁ ਜਗ ਦੇਖਿ ਤਾਸਿ ਉਠਿ ਧਾਵੈ ॥੧॥
ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਜਗ ਰਚਨਾ ਯਹ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬਿਚਾਰਿ ॥
ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ ॥
[ਗਉੜੀ ਮ: ੯ / ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਮ: ੯ / ਗਉੜੀ ਮ: ੯]
ਪਰ ਮਿਥਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਏਨਾ ਮਨਮੋਹਣਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਸ ਨੂੰ ਛਡਣ ਤੇ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। "ਇਹ ਜਗ ਮਿੱਠਾ" ਇਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਲਾਭ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਸੁਰਤੀ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਕੀ ਛਿਨ ਭੰਗਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਖੱਚਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸੁੰਦ੍ਰਾਵਲੇ ਤੇ ਮਿਠੜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਨਿਰਭਰ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉਤੇ ਹੈ।
ਜੋ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਏ ਉਸ ਲਈ ਜਗਤ ਸੱਚੇ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਥੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਚ ਮਰਦਾ ਹੈ।
[ਪੁਸਤਕ "ਸਟੀਕ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ"]
This world is a manifestation of Vaheguru's wondrous creation. The Creator Himself is beautiful; therefore, His creation is also exceedingly beautiful and captivating. Why and how this world came into being — this mystery cannot be known by anyone except the Creator Himself. However, one unchanging truth is that the entire world has been created as a true Dharamsaal — a place where one can live and earn truth in devotion to Vaheguru.
The whole world, and every single thing within it, has been created with a specific purpose. That purpose is that every element of creation plays its role in helping human beings — seekers and players of truth — to attain truth, each in its own way. For this very reason, this creation of the world is the true Divine play (Leela) of the True One.
The world is a creation; it is nature. And it is a Divine law that within nature, change is constantly occurring at every moment, every instant. With time, everything continues to transform. All that is visible in this vast expanse of the world is temporary and perishable. That is why the world has been described as being like a dream — ever-moving, fleeting, like an illusion.
ਸਮ ਸੁਪਨੈ ਕੈ ਇਹੁ ਜਗੁ ਜਾਨੁ ॥
ਬਿਨਸੈ ਛਿਨ ਮੈ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ ॥੧॥
Know this world to be like a dream. It perishes in an instant — accept this as the true reality.
[Basant M:9]
ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ ॥
O friend, know that the entire creation of the world is false.
[Salok M:9]
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਜਗਤ ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਰੈਨਾਈ ॥੨॥੧॥
Nanak says: the whole world is unreal, like a dream in the night.
[Sarang M:9]
ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਹੈ ਜੈਸੇ ਸੁਪਨਾ ਬਿਨਸਤ ਲਗਤ ਨ ਬਾਰ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥
The entire world is like a dream — it vanishes in no time.
[Sorath M:9]
In sleep, a dream feels real; yet upon awakening, it is seen as mere illusion. Likewise, in the sleep of ignorance, the world appears lasting; but once awakened from that ignorance, one realises its true nature — that it is temporary and perishable.
The world is like a mountain of smoke:
ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ ॥
This world is like a mountain of smoke — appearing solid, yet without true substance.
[Basant M:9]
The world is like a bubble on water:
ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ ॥
ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ ॥੨੫॥
Just as a bubble arises from water and continually bursts, so is the creation of the world — says Nanak, listen O friend.
[Salok M:9]
Like a wall of sand:
ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਜੈਸੇ ਬਸੁਧਾ ਕੋ ਰਾਜੁ ਹੈ ॥੧॥
ਬਾਰੂ ਭੀਤਿ ਬਨਾਈ ਰਚਿ ਪਚਿ ਰਹਤ ਨਹੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ ॥
Like a wall of sand is the rule over the earth — worldly power.
A wall of sand, though carefully built and maintained, does not last even a few days.
[Jaijawanti M:9 / Sorath M:9]
It is false like a mirage and like the shadow of clouds:
ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਝੂਠੋ ਇਹੁ ਜਗ ਦੇਖਿ ਤਾਸਿ ਉਠਿ ਧਾਵੈ ॥੧॥
ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਜਗ ਰਚਨਾ ਯਹ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬਿਚਾਰਿ ॥
ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ ॥
Like a mirage, this world is false; yet seeing it, one runs after it.
Like a mirage is this world's creation — reflect upon this within your heart.
Whatever is seen shall all pass away, like the shadow of clouds.
[Gauri M:9 / Devgandhari M:9 / Gauri M:9]
Even though the world is transient, outwardly it appears so attractive and sweet that no one feels like letting go of it. "This world is sweet" has become a common saying. The beauty and sweetness of this world cannot be denied. However, its true benefit is gained only by the one who, while appreciating its beauty and enjoying its sweetness, does not become absorbed in its fleeting, material charms and pleasures — but instead keeps their awareness connected to the Beautiful and Sweet Divine. A person's happiness and peace depend on understanding this truth.
One who realises this finds that the world becomes a dwelling place of the True One, and by living truthfully, they depart honoured in the Divine presence (Dargaah).
One who misses this point remains lost in the perishable world and its temporary pleasures, and ultimately perishes within those very indulgences.
[From the book "Steek Bani Sri Guru Tegh Bahadur Ji"]
With Guru Sahib's kirpa, this digitisation seva has been carried out by
Daas Bhupinder Singh (Dharam Parchar Lead – AKJ UK).
Daas humbly seeks forgiveness for any mistakes or shortcomings.
